Koronavirüs salgınında çalışanların hakları nelerdir?

0
318

Çin’in Wuhan kentinde Aralık 2019 da ortaya çıkan COVİD-19 adı verilen corona virüs hastalığı tüm dünyaya hızla yayıldı. 1918 İspanyol Gribinden sonra dünyada yaşanan en büyük küresel salgın olduğu kayıtlara geçerken, Türkiye’de ise ilk coronavirüs vakası 11 Mart’ta tespit edildi. Coronavirüsün hızla yayılması üzerine Dünya Sağlık Örgütü küresel salgın anlamına gelen pandemi ilan etti. Tüm dünyada hayat durma noktasına geldi ve birçok mağaza işyerlerini geçici olarak kapatırken, birçok kurumda evden çalışma sistemine geçildi.

Ülkemizde de Corona Virüs(COVID-19) salgını nedeniyle bazı iş yerlerinde uzaktan çalışma, kısa çalışma ödeneği uygulamaları başlamıştır. Bazı iş yerleri ücretsiz izin uygulamasına geçmiştir. (Ücretsiz izindeki haklarımız yazımıza bakınız). Ancak çoğunluğu oluşturan iş yerlerinde çalışma hayatı devam etmektedir. Öncelikle büromuzun bu konudaki görüşü işçilerin ücretli izne çıkartılması olduğunu belirtmek isteriz.

COVİD-19 salgını nedeniyle işçilerin/çalışanların haklarını 5 maddede özetlemek gerekirse;

1. CORONA VİRÜS (COVID-19) SALGINI NEDENİYLE İŞVERENİN TEDBİR ALMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ VAR MIDIR ?

6331 Sayılı İş Sağlığı Ve Güvenliği Kanununun 4. Ve 5. Maddesi işverenin işyerinde alması gereken iş güvenliği ve iş sağlığına ilişkin tedbirleri ve işverenin yükümlüklerini düzenlemiştir.

Buna göre işverenin yükümlülüklerini şöyle sıralamak mümkündür;

  • Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması,
  • Gerekli araç ve gereçlerin sağlanması,
  • Sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi,
  • Çalışana görev verirken, çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğuna göre hareket etmek,
  • Risklerden kaçınmak, kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek, risklerle kaynağında mücadele etmek,
  • Çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en aza indirmek,
  • Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek olarak sıralanmaktadır.

Kanuna göre çalışan alınmayan güvenlik tedbirlerinin alınması için işverene talepte bulunabilir ve iş güvenliği sağlığı tedbirlerinin eksiksiz olarak alınmasını, değişen şartlara göre sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğuna göre hareket etmesini isteyebilir. Bu konuda özellikle Sağlık Bakanlığı ve Türk Tabipler Birliği tarafından açıklanan önlemler göz önünde tutulmalıdır.

2. CORONA VİRÜS VİRÜS (COVID-19) SALGINI NEDENİYLE ŞİKAYET HAKLARIM NELERDİR?

Çalışanların koronavirüs nedeniyle gerekli tedbirlerin alınması için iş yeri kapsamında “İş Sağlığı Ve Güvenliği Kurulu”na başvuru ya da Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na şikayet hakkı bulunmaktadır.

  • İş Sağlığı Ve Güvenliği Kurulu’na Başvuru

Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere kurul oluşturur. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygun kurul kararlarını uygulamak zorundadır.

Çalışanlar tarafından, 6331 Sayılı İş Sağlığı Ve Güvenliği Kanunu 13. maddesi gereğince gerekli tedbir ve önlemlerin alınmasını “İş Sağlığı Ve Güvenliği Kurulu”ndan istenebilir. 50 çalışandan az ise doğrudan işverenden gerekli tedbirlerin alınması istenebilir.

  • Corona Virüs(Covıd-19) Salgını Nedeniyle İşverenin Tedbir Almaması Halinde Şikayet Hakkım Var Mı?

İşyerinde gerekli önlemlerin alınmaması halinde, çalışanların İş Sağlığı Ve Güvenliği Kanunu gereğince Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na başvurarak şikayette bulunma hakkı bulunmaktadır. İş Sağlığı Ve Güvenliği Kanunu madde 24 gereğince şikayet üzerine Bakanlık iş müfettişlerince teftiş gerçekleştirilecektir. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından İş Sağlığı Ve Güvenliği Kanunu 25. Madde kapsamında işin durdurulmasına kadar tedbirlerin uygulanması mümkündür.

3. İŞVERENİ ŞİKAYET ETMEM NEDENİYLE İŞ AKDİM FESHEDİLEBİLİR Mİ?

Koronavirüs nedeniyle gerekli tedbirlerin alınmaması nedeniyle gerçekleştirilen şikayet halinde işçi kanun ile koruma altına alınmıştır. Çalışanın işvereni şikayet etmesi nedeniyle iş akdinin feshedilemeyeceği kanun ile hüküm altına alınmıştır. 4857 Sayılı İş Kanunu 18. Maddesinde

“Özellikle aşağıdaki hususlar fesih için geçerli bir sebep oluşturmaz:

c) Mevzuattan veya sözleşmeden doğan haklarını takip (Ek ibare: 5838 – 18.2.2009 / m.32/4 / Yürürlük / m.33) “veya yükümlülüklerini yerine getirmek” için işveren aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak veya bu hususta başlatılmış sürece katılmak.”

denilerek şikayet hakkının kullanılmasının işten çıkarma gerekçesi olamayacağı hüküm altına alınmıştır. Çalışanın şikayet hakkını kullanmasından sonra iş akdinin feshedilmesi halinde hakları bulunmaktadır;

  • İş yerinde 30 Çalışan Varsa ve 6 Aylık Kıdemi Varsa İşe İade Davası Açma Hakkı (Fesih tarihinden itibaren 1 Ay içinde Arabulucuya başvuru yapılması gerekmektedir.)
  • 1. Madde Yer Alan Koşullar Yoksa Kötü Niyet Tazminatı Davası Açma Hakkı
  • Kıdem ve İhbar Tazminatı Davası Açma Hakkı

Bulunmaktadır.

4. İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ KANUNUNA GÖRE İŞVERENCE TEDBİRLERİN ALINMAMASI ÜZERİNE ÇALIŞANIN ÇALIŞMADAN KAÇINMA VEYA İŞ DURDURMA HAKKI

İşveren 6331 Sayılı Kanunun 4. ve 5. Maddeleri uyarınca gerekli tedbirleri almak, değişen koşullara göre çalışma düzenini oluşturmakla yükümlüdür. Bu tedbirlerin alınmaması ve çalışanların ciddi bir tehlike ile karşı karşıya gelmesi yahut tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda, çalışmaktan kaçınma hakkı özel ve kamu sektörü ayrımı yapılmaksızın aynı kanunun 13. Maddesinde düzenlenmiştir.

Bu maddeye izlenmesi gereken yol ve süreç şu şekildedir;

I-İşyerine Başvuru Süreci İşletilmelidir.

İşyerinde İş sağlığı ve güvenliği kurulu bulunması halinde kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde ise işverene başvurmalıdır. Başvuruda;

  • Ciddi tehlikenin tespit edilmesi
  • gerekli tedbirlerin alınması

talep edilmelidir.

II-İşveren Yahut Kurul Derhal Karar Vermelidir.

Bu talep üzerine Kurul varsa acilen toplanarak derhal karar verir. Kurul yoksa  işveren derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder. Karar, çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.

III-Çalışmaktan Kaçınma Hakkının Kullanımı

Toplu olarak çalışılan, servis, yemek, tuvalet, soyunma odası gibi yerlerin toplu olarak kullanıldığı ve işyerlerinde küresel salgın olarak ilan edilen coronavirüsün  hızla ve kolayca yayıldığı düşünüldüğünde  çalışanlar gerekli tedbilerin alınmasına kadar çalışmaktan kaçınma hakkını kullanabilecektir. 

Örnek vermek gerekirse çalışan birimde çalışanlardan birinin coronavirüsü belirtileri gösterdiği yahut testin pozitif çıkması halinde çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.

Çalışanlar ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda kurula yahut işverene hiç başvuru yapmaksızın işyerini terk edebilirler. Yine çalışanlardan birinin coronavirüsü testinin pozitif çıkması halinde hiç başvuru yapmaksızın işyerini terkedebilirler.

IV-Çalışmaktan Kaçınma Hakkının Kullanılması Ücret Ve Diğer Alacaklardan Vazgeçmek Anlamına Gelmez.

Çalışanların çalışmaktan kaçındığı dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları devam edecektir. Çalışanların tedbirler alınmaması nedeniyle işten kaçınmaları kanuna aykırı iş durdurma yahut grev olarak nitelendirilmesi mümkün değildir. Tedbirlerin alınmaması ve hastalığın kolayca bulaşma ihtimali düşünüldüğünde çalışmaktan kaçınan çalışan/işçi bu sebepten işten çıkartılamaz, yerine başka çalışan/işçi alınamaz, İşveren çalışmaktan kaçınan çalışanın/işçinin ücretinin ödenmeme yoluna gidemez, işveren tarafından çalışanlar hakkında 4857 Sayılı Kanunun 25/II maddesi gereğince fesih yapılamaz. İş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, iş sözleşmesini haklı fesih yapabilirler.

V-Çalışmaktan Kaçınma Hakkının İstisnası

6331 sayılı İş Sağlığı Ve Güvenliği Kanununun 25 inci maddesine göre iş müfettişlerinin işyerinde işin durdurulmasına karar vermesi hâlinde, bu çalışmaktan kaçınma hakkına ilişkin hükümler uygulanmaz.

5. CORONA VİRÜS (COVID-19) SALGINI NEDENİYLE İŞVERENİN YAHUT ÇALIŞANIN/İŞÇİNİN FESİH HAKKI DURUMUNDA HAK VE ALACAKLAR

4857 Sayılı İş Kanunu 24. Maddesi işçinin derhal feshini düzenlerken, 25. Maddesi ise işverenin derhal feshini düzenlemiştir. Her iki kanun maddesinde de derhal fesihten anlaşılması gereken iş sözleşmesinin bildirim sürelerini (ihbar öneli yahut iş sözleşmesi sonu) beklemeksizin feshedebilmesidir.

I- SAĞLIK SEBEPLERİYLE İŞÇİNİN DERHAL FESİH HAKKI:

4857 Sayılı İş Kanunu 24./I. Maddesi sağlık sebepleriyle işçinin/çalışan iş akdini feshedileceğini düzenlemiştir Bu sebeplerin varlığı halinde işçi kıdem tazminatına hak kazanacak, ihbar tazminatına hak kazanamayacaktır.

Kanun Sağlık sebepleri nedeniyle feshi iki halin varlığı halinde kabul etmektedir :

  1. İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa,
  2. İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işveren yahut başka bir işçi bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşmayan bir hastalığa tutulursa.

İşçi iş akdini haklı nedenle feshedebilecektir.

Örnek verecek olursak hastanede çalışan bir hemşire yahut idari personel işini yaparken her an corona virisü bulaşabilir ve hayati tehlike geçirebilir. Yine market çalışanları günde yüzlerce insanla temas halinde oldukları için corona virisü bulaşma tehlikesi yüksektir. Bu nedenle işçinin yaşayışı ve sağlığı işyerinde ciddi tehlike altında olan işçiler iş akitlerini haklı nedenle ve derhal feshedebilir ve kıdem tazminatlarının ve varsa diğer alacaklarının (fazla mesai, yıllık izin) ödenmesini talep edebilirler.

Diğer bir örnek ise yüzlerce hatta binlerce çalışanın olduğu fabrikalarda yemekhane, tuvalet ve  soyunma odalarının ortak kullanılması nedeniyle işçiler corona virisü tehdidiyle karşı karşıyadır. Kargo şirketinde yahut metal fabrikasında ya da inşaatta çalışan bir  işçinin yakın veya doğrudan temas ettiği kişilerde corona virüsü çıkması halinde iş akdini haklı nedenle ve derhal feshedebilir, kıdem tazminatının ve varsa diğer alacaklarının (fazla mesai, yıllık izin) ödenmesini talep edebilir.

II-ZORLAYICI SEBEPLER NEDENİYLE İŞÇİNİN DERHAL FESİH HAKKI:

4857 Sayılı İş Kanunu 24/III. Maddesi zorlayıcı sebeplerle işçinin/çalışan iş akdini feshedileceğini düzenlemiştir. İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa işçi kıdem tazminatına hak kazanacak, ihbar tazminatına hak kazanamayacaktır.

4857 Sayılı İş Kanunu 40.  maddesi gereğince zorlayıcı sebepler dolayısıyla (Corona virüs nedeniyle) işçinin çalıştığı işyerinde işin durması halinde işveren işçiye bu bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir. Bir haftadan sonra ücret ödeme yükümlülüğü kalkar ve işçi daha fazla beklemek istemiyorsa işçi iş akdinin haklı nedenle feshedbilir, bu durumda kıdem tazminatına hak kazanacak, ihbar tazminatına hak kazanamayacaktır.

III-İŞVERENİN ZORLAYICI SEBEPLER NEDENİYLE DERHAL FESİH HAKKI

4857 Sayılı İş Kanunu 25/III. Maddesi zorlayıcı sebeplerin varlığı halinde işveren, çalıştırdığı işçisinin iş sözleşmesini, sözleşmenin süresinin bitmesini yahut bildirim süresini (ihbar öneli) beklemeksizin feshedebileceğini öngörmüştür. Kanun zorlayıcı sebepleri; İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması halinde açıklamıştır.

Örnek verecek olursak, Corona virüs nedeniyle iş yapamaz hale gelerek kapanan kuaförlerde, restoranlarda işveren 25/III. Madde kapsamında işçileri işten çıkarabilecektir. Çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı sebeplerin varlığı halinde 4857 Sayılı İş Kanunu 40.  maddesi gereğince zorlayıcı sebepler dolayısıyla işveren (Corona virüs nedeniyle) bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödeyecek ve akabinde derhal fesih yapabilecektir. Bu durumda işçi kıdem tazminatına hak kazanacak, ihbar tazminatına hak kazanamayacaktır. (İhbar tazminatı Yargıtay’ın birçok kararıyla reddedilmiştir.)